Театр өнері Қазақ бейнелеу өнері мен қолөнерінің шеберлері. Кеңес өкіметінің орнауы коммунистік идеологияға сай шығармашылыққ аөріс ашты.Орынборда, Алматыда, Ақмолада, Семейде, Петропавлда, Оралда, Қостанайда және Қазақстанның басқа да қалаларында клубтар, халық үйлері пайда болды. Қазақ және орыс тілдерінде хор, драма, әдебиет үйірмелері, халық театрлары ұйымдастырылды. Ұлттық әскери құрамалар мәдени-бұқаралық жұмыстың орталығына айналды. Халықтық музыка зерттеле бастады. Этнограф және сазгер А.В.Затаевич екі мың үш жүзден астам халық әндері мен күйлерін жазып алып,“Қазақ халқының 1000 әні” және “Қазақ халқының 500 әні мен күйі” деген жинақтар жариялады. 1925жылы Парижде дүниежүзілік халықтар көрмесінде ұйымдастырылған өнер шеберлерінің жарысында — Одақ халықтарының атынан қатысып, екінші орынға ие болды.1926 жылы қаңтарда Қызылордада ұлттық қазақ театры ашылды. Оның бастауында Е.Өмірзақов, С.Қожамқұлов, Қ.Бадыров, Қ.Жандарбеков, Қ.Қуанышбаев, Ә.Қашаубаев, И.Байзақов т.б тұрды. Театрды дарынды драмашы, режиссер Жұмат Шанин басқарды. Сахнада қойылған алғашқы шығарма М.Әуезовтың “Еңлік Кебек” пьесасы болатын. Театр өмірінде Ғ.Мүсіреповтың “Қозы Көрпеш-Баян сұлу”, М.Әуезов пен Л.Соболевтің “Абай пьесаларының қойылуы” үлкен оқиға болды. Әлем әдебиетінің классиктерінен театр Н.Гогольдің “Үйлену” мен “Ревизорын”,В.Шекспирдің “Оттелосын” сахнаға шығарды. Қазақстан үкіметі осындай атаулы табыстары үшін 1937 жылы театрға Қазақ академиялық драма театры атағын берді. 1930 жылдары Семейде, Ақтөбеде, Шымкенте, Петропавлда, Қарағандыда театрлар ашылды.1933жылы Алматыда ұйғыр музыкалық-драма театры, 1937 жылы Қызылордада корей театры ұйымдастырылды.

Қазақстан кино өнері де 1930 жылдардан бастау алды. “Шығыскино” тресінің Алматы бөлімшесі болды. Ол қазақ даласында бірқатар деректі және дыбыссыз көркем фильмдер түсірді. 1934 жылы хроникалы фильмдер студиясы ұйымдастырылды. 1938 жылы “Ленфильм” қазақтың бірінші дыбысты фильмі — “Амангелді” картинасын жасап шығарды. 1934 жылғы қаңтарда Қазақ мемлекеттік музыка театры ашылды. 1934 жылы сазгер А.Қ.Жұбанов Құрманғазы атындағы Қазақ мемлекеттік оркестрін құрды. 1936 жылы Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филормониясы ашылды.Қазақстанның өнері 1936 жылы мамыр айында Мәскеуді өткен қазақ өнерінің алғашқы онкүндігінде өзінің өсіп,толысқанын көрсетті.Онкүндікте “ Қыз Жібек”, “Жалбыр” опералары көрсетілді. Әйгілі әнші Күләш Бәйсейітоваға КСРО халық әртісі құрметті атағы берілді. Жергілікті ұста,шеберлер мен зергерлер дайындаған бұйымдар Петрапаволдағы, Көкшетаудағы (1986ж) көрмелерде жұртқа таныстырылды.

Ауыл зергерлерінің сақина, сырға, алқа, белдік, білезік, жүзік сияқты заттарды әсемдеп жасауы да кең таралды. Қазақ ауылында зергерлік әсем бұйымдар жасайтын шеберлер құрметке бөленетін. Көздің жауын алатын мұндай тамаша бұйымдарды кедейлердің сатып алуға халі келмейтін. Халық шеберлері жасаған тамаша бұйымдардың игілігн көретін феодалдық ауқатты топтар. Қазақтың қолөнерлік, зергерлік өнер туындылары-көрнекті бұйымдар тек Қазақстанда ғана емес, Ресейде де белгілі болды. Тіпті шетелдерге де әйгілі болды.1868 жылы Париждегі дүниежүзілік көрмеге қойылған бұйымдар ішінде қазақ зергерлік өнерінің заттары,ұлтық киімдер болған. Қазақ музыка аспаптары Мәскеуде 1872 жылы өткізілген көрмеде жұртшылыққа таныстырылды.

Кеңес дәуіріндегі қазақ музыка мәдениетінде пайда болған еуропа жанрлары да эпикалық туындылардан алыстап кете алмады. Опера, симфония, театралды-сахналық спектакльдердің мазмұны қазақ баласына ыстық эпикалық шығармалардан алынды. Мысалы, Е.Брусиловскийдің «Қыз Жібек», «Ер-Тарғын», Е.Рахмадиевтің «Алпамыс» опералары, Ғ.Жұбанованың «Еңлік Кебек», Е.Брусиловскийдің «Қозы Көрпеш Баян сұлу» балеттері, «Қыз Жібек» көркем фильмі, «Қыз Жібек», «Еңлік Кебек» спектакльдері, Б.Аманжолдың «Еңлік Кебек» фортепианолық циклы, Ж.Жексембекованың «Қыз Жібекке симфониялық алым» (дань) және тағы да басқалары.

Қазақтың ұлттық музыка мәдениетінің ішінде ән салу мен ән шығару, домбыра, қобыз, сырнай тарту, шығармашылық өнерімен ХІХ-ғасырдың ортасы мен екінші жартысында қазақ халқының арасынан шыққан өнер тарландарымыз тамаша әнші композиторлар, жырау, жыршылар ақын күйшілеріміз аз емес. Олар: Құрманғазы, Дәулеткерей, Тәттімбет, Дина, Сүгір және т.б. көптеген ұлы күйшілерімізді айта аламыз. Қазақ халқының ән-музыка мәдениетінің дамуына зор үлес қосқан әнші композиторларымыз Біржан, Мұхит, Естай, Нартай, Жаяу Мұса, Майра, Жамбыл, Кенен, ӘміреҚашаубаев сияқты ұлы әншілерімізді мақтан етіп айта аламыз.

Әміре Қашаубаев – қазақтың атақты әншісі. Кедей шаруа жанұясында туып өскен.

Жастайынан Сәтмағамбет, Ғазиз, баянауылдық Жаяу Мұса, Қали Байжанов, керекулік Майра Уәлиқызы сияқты арқалы әншілермен танысып, өнерін одан әрі шыңдай түседі.
1924 жылы Семейде өткен өнерпаздар байқауында Қали Байжановпен бірге бас жүлдеге ие болады. 1925 жылы Парижде өткен Дүниежүзілік көрмеде болған этнографиялық концертте екінші орын алып, күміс жүлдені иемденеді. Кейіннен Москвада, Германия қалаларында қойылған концерттерге қатысып, ерекше көзге түседі, қазақтың өресі биік әншілік өнеріне әлем тыңдаушыларының көзін жеткізеді. Осылайша Әміре Қашаубаев шет елде өнер көрсетіп қазақ елін танытқан тұңғыш әнші болды. 1927 жылы Мәскеу консерваториясында қазақ әндерін тамылжыта шырқады. Германияның Майндағы Франкфурт қаласындағы концертке қатысып, қазақтың халық әндерін тағы да әлемге паш етті. А.В.Затаевич Әміренің әншілік өнеріне тәнті болып, одан «Балқадиша», «Дударай», «Бес қарагер» тағы да басқа әндерін жазып алған. Оның әншілік өнерін, өнердің парқын терең түсінетін мамандар А.В.Луначарский, Г.Любимовтер және қазақ әдебиеті мен өнерінің көрнекті өкілдері М.Әуезов, С.Сейфуллин, И.Байзақов, Ә.Марғұлан, Ж.Елебеков, А.Жұбанов, Қ.Жандарбековтер жоғары бағалаған.
Әміре Қашаубаев 1926 жылы Қызылордада ашылған жаңа театр труппасына қабылданды. М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» трагедиясы алғаш қойылған кезде Жапал ролін ойнады. Кейін М.Әуезовтің «Қаракөз», «Бәйбіше-тоқал», «Айман-Шолпан» спектакльдерінде Қоскелді, Қойшы, Жарас, Ақын образдарын сомдаған. Өмірінің соңына дейін театрда әнші-әртісі болған. 1934 жылы қазіргі Абай атындағы Қазақ опера және балет театрына ауысты.
Ауыр сырқатқа ұшыраған әнші оқыстан қайғылы қазаға ұшырады. Әміре Қашаубаев жөнінде жазылған бірнеше зерттеулер, көркем шығармалар жарыққа шықты.
Әміре Қашаубаев атындағы республикалық жас әншілер байқауы өтіп тұрады. Семей қаласындағы облыстық филармония Ә.Қашаубаев атымен аталады.

Күләш Күләш Байсейітова 1912 – жылы Верный қаласында ( қазіргі Алматы) дүниеге келді. 1928 – жылы Қазақ драма театры Қызылордадан жаңа астана – Алматыға көшеді. Күләш 1929-жылдан осы театрда жұмыс істей бастайды. Ол кезде Күләш халықтық дәстүрге сәйкес қазақ әйелдеріне тән әндерді қоңыр дауыспен айтатын. Кешікпей-ақ Күләштің шын табиғи дауысы – жіңішке колоратуралық сопрано екені анықталды. Д.Дианти, З. Писаренко сынды кәсіби вокалистер Күләштің даусын қоюмен жұмыс жасады. Б. Майлинның пьесасы бойынша қойылған “Шұға” спектаклінен бастап Күләш жіңішке дауыспен ән салды. Ол саналы түрде халық мәнеріне жақын ашық дауысты сақтады. Ғажайып талантымен орыстың дәстүрлі әншілік мектебі мен қазақтың ұлттық ән салу ерекшеліктерін табиғи байланыстырып, сабақтастыра білді.
1933-жылы Мемлекеттік музыкалық студия қойған “Айман-Шолпан ” комедиясынан (Күләш басты рольде ойнаған) әншінің үлкен жетістіктері басталады. Республика Күләш есімін жаңа қырынан таныды, халық “қазақтың бұлбұлы” деп өз атағын берді. Ал, 1934-жылы ресми түрде Қазақ ССР-ына еңбек сіңірген әртіс деген бірінші құрметті атағын алды.
Е.Г. Брусиловский жазған бірінші қазақ операсы “Қыз Жібектің “ қойылуы қазақ музыка мәдениетінде үлкен тарихи оқиға болды. Мәскеудегі қазақ өнерінің декадасы күндері (1936-ж.) Қыз Жібек бейнесін сомдаған Күләш тыңдарман жұртшылықты таң қалдырды. Күләшқа Совет Одағында алғашқылардың қатарында СССР халық әртісі атағы тағайындалды.
Күләш Байсейітованың еңбегін өкімет жоғары бағалады. СССР халық әртісі (1936), СССР Мемелекеттік сыйлығының екі мәрте лауреаты (1948, 1949). К. Бәйсейітова бірнеше рет Қазақ ССР Жоғарғы Советіне депутаттыққа сайланды, Мемлекеттік сыйлық тағайындау комитетінің мүшесі болған. Қазақтың театр қоғамының ұйымдастырушысы және тұрақты басқарушысы қызметін атқарған. Екінші дүниежүзілік бейбітшілікті сақтау конгресінің жұмысына қатысқан.
Қазақстандықтар ұлы әншіні қашанда ардақтап, есіне мәңгі сақтауда. Оның құрметіне Күләш Бәйсейітова атындағы Қазақ ССР мемлекеттік сыйлығы тағайындалды. К. Бәйсейітованың есімімен Алматының бір көшесі және арнайы музыкалық мектеп аталады. Жыл сайын Қазақстанда К. Бәйсейітова атындағы вокалистердің байқауы өткізіліп тұрады. “Қазақ бұлбұлы” атанған әнші есімі Республикамыздың жаңа астанасының опера театрына да берілген.
XX ғасырдағы қазақ музыка мәдениетінің А. Жұбанов қомақты үлес қоспаған, өзінің өшпес қолтаңбасын қалдырмаған саласы кемде–кем. Техникумда А. Жұбанов қазақ музыкасы тарихындағы бірінші ғылыми шаңырақ – халық музыкасын үйрету кабинетін, халық аспаптарын жетілдіруші музыкалық шеберханасын ашады, музыкалық–драмалық театрдың 11 домбрашы–студентінен құралған ансамбльді ұйымдастырады. А. Жұбановтың «Ария», «Романс», «Көктем» сияқты аспаптық шығармалары скрипкада, қобызда, виолончел және басқа да аспаптарда орындалады. Көптеген музыканттардың, әсіресе, жас пианистердің репертуарында міндетті түрде “Тәжік биі”, “Қазақ биі” шығармалары болады. А. Жұбановтың көпшілік сүйіп тыңдайтын «Қарлығаш», «Ақ көгершін», «Ұмытпа», «Ақ Шолпан» сияқты вокалды туындылары өзінің ерекше ұлттық нақышымен, шынайылығымен, тазалығымен баурап алады. Оркестрге арналған шығармаларының ішіндегі қазақтың халық аспаптар оркестріне арнап жазған «Абай» сиютасы өз алдына бір төбе. . А. Жұбановтың композитор ретінде бағындырған биіктерінің бірі – опера жанры. Л. Хамидимен бірігіп жазған «Абай» операсы – қазақ жазба әдебиетінің кемеңгері Абайдың тереңдігімен, асқақтығымен ұштасып жатқан туынды. Абайдың туған халқына деген сүйіспеншілігі опера музыкасында терең, табиғи үндестік тапқан.

ХХ ғасырдың 1 жартысында Қазақстан мүсін, графика, театр, кино, музыка және т.б. өнердің жетекші салалары дамыды. Өнердің дамуына халық бұқарасы да зор үлес қосып отырды.

1926 жылы 13 қаңтарда – Қызылордада тұңғыш қазақ тетры ашылды. Қазақ театр өнерінің алғашқы режиссері Ж.Шанин. Халық өнерінің қайнар көзінен бастау алған сол дара тұлғалардың бірі –Серәлі Қожамқұлов. Өзінің ұзақ жылғы сахналас дос-әріптестері – Қалыбек Қуанышбаев, Елубай Өмірзақов, Құрманбек Жандарбеков секілді мұның да өнерпаздық жолы қазақ ауылындағы ойын-сауықтан басталып, әрі қарай оның сиқырлы құпияларын тану кезеңдерімен ұласады. 1926-1932 жылдардың аралығында С.Қожам­құлов театрда бас режиссерлік, ал Қ.Жандарбеков қатардағы режиссерлік қызметті қоса атқарып келген. Ескі қазақ ауылының әлеуметтік тірлік-тынысын бейнелейтін шағын пьесаларды сахнаға қою С.Қожамқұловқа ешқандай қиындық тудырмаған. С.Қожамқұлов қойған Б.Майлиннің “Шан­шар молда”, “Ел мектебі”, “Неке қияр”, “Көзіл­дірік”, “Қалпе”, “Талтаңбайдың тәртібі” сияқты сахналық туындылар – қазақ театрының алғаш­қы кезеңдегі табыстары десек, М.Әуезовтің “Еңлік – Кебек”, “Бәйбіше – тоқал”, Ө.Оспановтың “Зарлық”, “Сеңсең бөрік”, т.б. пьесалар Серағаңның байлам-шешімдерімен сахнаға шықты. Ал тәжірибелі кәсіби режиссер 1936 жылы қойған “Ревизордың” аса табысты болып, театр тарихынан көрнекті орын алған спектакльдегі Зем­ляника рөлінде С.Қожам­құлов үлкен мектептен өт­кендей болған. Қазақ театрының сахнасына Ғабит Мүсіреповтің “Қозы Көрпеш – Баян сұлу” трагедиясы 1940 жылы қойылды. Сонан бері қарай пьеса төрт-бес мәрте қайта қойылып, талай режиссерлердің қолынан өтті. Солардың барлығының да Қарабай рөлін Қожамқұловқа жүктеуінің өзі ол жасаған сахналық бейненің көркемдік мазмұнына байланысты болса керек. Қазақ театрының шығармашылық ізденісте­рінде тарихи-фольклорлық шығармалардың орны ерекше. М.Әуезовтің “Айман – Шолпан”, “Абай”, “Қарақыпшақ Қобыланды”, Ш.Құсайыновтың “Алдар көсе”, С.Мұқановтың “Шоқан Уәлиханов”, Ә.Тәжібаевтың “Майра” пьесалары қосылады.

ҚАСТЕЕВ Әбілхан (1904—1973) қазақ кескіндемешісі және акварельшісі, Қазақ ССР-ы халқының суретшісі. Жаркент (қазіргі Алматы облысы) қаласының жанындағы Шежін ауылында дүниеге келген. 1929 жылдан 1931 жылдары Қастеев Н. Хлудовтың көркем студиясында оқыды. (Н. Хлудовтың Қазақстанда тұрған кезінде). Содан кейін 1934 — 1937 жылдары Мәскеу қаласында Н. Крупская атындағы көркем студияны жалғастырды. Танымал туындылары: «Колхоздағы сүт ферма», «Мақта жинау», «Колхоздың тойы», «Қыз алып қашу», «Сатып алынған қалыңдық», «Алтын астық», «Ақсай карьері», «Медеу мұз айдыны», «Түрксіб», «Талас жағалауы», «Қапшағай даласы». Сонымен қатар Кенесары Қасымов, Абай, Шоқан Уәлиханов, Жамбылдың портреттері Ерекше танымал болып табылатын портреті – «Амангелді Иманов»портреті. Ғалымбаева Айша Ғарифқызы. 1917/1918 жылдары туылған, қазақ кескіндемешісі және кино суретшісі, Негізгі еңбектері: «Батыр Ана», «Сәукеле», «Көктем және күз» және т.б. Ш. Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, «Құрмет Белгісі» және Еңбек Қызыл Ту ордендерінің кавалері .

СИДОРКИН Евгений Матвеевич – 1930 жылы Киров облысы Лебюжье аулында туылған.1957 жылы Ленинградтағы Репин атындағы архитектура, мүсін және кескіндеме институтын аяқтағаннанкейін Е.М.Сидоркин Қазақстанға келеді. Негізгі еңбектері: «Ақсақал» (1959) линогравюрасы, қазақ халық ертегілері тақырыбында автолитография сериялары «Көңілді алдағыштар» (1959), М. Әуезовтің «Абай жолы» (1960) романына иллюстрациялы сериялар, «Қазақ эпосы» (1962), «Қазақтың ұлттық ойындары» (1964) , «Сәкен Сейфуллинді оқи отырып» (1965) әдебиетіне сериялар және т.б. Сидоркин Е.М. Ш. Уәлиханов атындағы Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты. Қазақстандық гарфика өнері жоғары наградаларға ие болған.

ИСМАИЛОВА Гульфайрус Мансұрқызы. 1944 жылы (кезінде Врубелмен оқыған) жастарды көркемсуреттің қыр-сырына ғана емес, форма мен түсті шығармашылық және сезімдік тұрғыдан қабылдай білуге үйреткен көркемсурет профессоры А. М. Черкасск көркемсурет училищесінің А класына оқуға түседі. Оның көп шығармаларына тән нәрсе — әшекейлеу. Ұлттық костюмдер, сәндік бас киімдер, сәндік бұйымдар, маталардың жеңілдігі, олардың оюлары, заттардың әртүрлі формалары – Исмаилованың тақырыптық әлемі.. Оның еңбегі V Бүкілодақтық кинофестивальда «Захар Беркут» ( А. П. Довженко атындағы студия), «Рустам и Сухраб» («Тәжікфильм») эпикалық фильмдерінің қатысуына қарамастан ең үздік еңбек болып табылған. Қазақ киносының тарихында алғаш рет қазақ халқының ұлттық киімдері, тұрмысқа қажетті заттары және жауынгерлік жарақтары бейнеленген осы фильмге арнап 1500-ден астам эскиздер жасады. Оған қазақ мәдениетіне сіңірген еңбегі үшін Қаз ССР-нің Мемлекеттік премиясы берілген болатын.

Кеңес үкіметінің орнауы, қазақ халқының көзін ашып, бірқатар маңызды істер атқарылды.Кеңес билік құрған алғашқы онжылдықтарда КСРО-дағы сияқты Қазақстанда да бұқараның мәдени деңгейін арттыру саласында да қомақты жетістіктерге қол жеткізді.

ХХ ғасырдың басында қазақ өнерінің қалыптасуы қазақ тарихында елеулі орын алды.Қазақтың музыка,театр,би өнерлері жан-жақты дамыды. Мәдени-ағарту мекемелері мен бұқаралық кітапханалар,клуб мекемелері желісі кеңейе түсті.Қазақ халқы өзінің өнерін бүкіл әлемге паш етті.

Тақырыбы: Фашистік Германияның Кеңес Одағына шабуылы. Қазақстандықтардың майдандағы ерліктері.

1. Екінші дүниежүзілік согыс және Ұлы Отан соғысының басталуы.

2. Қазақстан экономикасын соғысқа бейімдеп қайта қуру

3. Қазақстандықтардың Ұлы Жеңіске қосқан үлесі

1. 1945 жылы мамырда фашистік Германия талкандалғаннан кейін Жапонияға қарсы күрес кимыл-дары басталып, еқінші дүниежүзілік соғыс осы жылдың 2 кыркүйегінде ғана аяқталып, адамзат баласы сұрапыл соғыстан бір сәтке тыныстаған болатын.

Тарихшылар екінші дүниежүзілік соғыстың басталуын Германияның Польшаға басып кіруінен, 1939 жыддың 1 қыркүйегінен бастайды. 1939 жыддың 30 қарашасында кеңес-фин соғысы басталып, ол 1940 жылдың 12 наурызында аяқталды. Кенес тарихында бұл соғыс туралы көп айтылмайтын, өйткені бұл соғыс КСРО тарапынан әділетсіз соғыс болатын. Кеңес Одағы бұл соғыста өзінен едәуір әлсіз Финляндияны үлкен шығындарға жол бере отырып қана жеңе алды. Бір миллионнан астам кеңес әскерлеріне 300 мың-дай фин әскерлері карсы тұрды және оның 50 мыңы ғана жақсы үйретілген тұрақты әскер болатын. Атақты «Маннергейм бекінісін» алу үшін болған Суомуссалве түбіндегі шайқаста Қызыл Армия 27 мың адамынан айрылса, Финляндияның шығыны 900-дей ғана бодды. Кеңес Одағы соғысты баста-ғандағы мақсатына жеткенімен, оның халықаралық беделіне үлкен нұқсан келді және әскері көп шығынға ұшырады.

Полышаны жаулап алудан кейінгі алты ай тыныштықтан кейін Германия 1940 жылы көктемде Солтүстік және Солтүстік-Батыс Еуропа елдерін жаулап алуға кірісті. 9 сәуірде Германия Дания мен Норвегияның бейта-раптылығын бұзып, олардың жеріне басып кірді. Дания жеңілгендігін бірден мойындады. Немістер Данияны жаулап алуда 2 адамынан ғана ай-рыдды, 10 адамы жаралаңды. Норвегия үшін болған шайқаста Германия-ның әскери-теңіз күштері едәуір шығынға ұшырағанымен көп ұзамай Нор-вегия ұкіметі де жеңілгендігін мойындады.

1940 жылы 10 мамырда гитлерлік Германия Батысқа жорығын бастады. Бельгия, Люксембург және Нидерландыны тез жаулап алған неміс әскерлері, бір аптаға жетпей Франция жеріне кірді. 18 мамырда неміс әскерлері Сомма езеніне қарай француз шебін бұзып өтіп Кале маңында тұрған 350 мындықағылшын-француз әскерлерініңту сыртынан шықты. 22 мамырда Гудерианның танк құрамасы ағылшын-француз әскерлерінің кейін шегінер бірден-бір мүмкіңдігі Кале портына жақындады. Бірақ Гит-лер жорықты тоқтату туралы ешкім күтпеген бұйрық берді. Гитлердің осы қателігі ғана 350 мындық ағылшын-француз әскерлерін аман алып қалды. Қоршаудағы ағылшын-француз әскерлері теңіз арқылы Англияға кетіп үлгерді.

5 маусымда немістердің Францияның ішкері аймақгарына шабуылы басталып, ол 22 маусымда Франция үкіметінің жеңілгендігі туралы бітімге Қол қоюымен аяқталды. Франция үшін масқара бітім шарты 1918 жылы Германияның жеңілгендігі туралы бітімге қол қойылған мұражайдан ал-дырылған маршал Фоштың вагонында жасадды. Осылайша Германия өзінің бақталасы Францияға деген өшпенділігін дәлелдеді. 1941 жылғы көктемдегі Балкан соғыс науканы нәтижесіңде Югославия мен Греция жаулап алын-ды. Одан бұрынырак Венгрия, Румыния және Словакия Германия, Италия және Жапонияның дүние жүзін белісу туралы Үштік келісіміне қосылған болатын. 1941 жылдың көктемінде Еуропада бейтараптығын сақтаған үш мемлекет қана, Швейцария, Швеция жөне Ирландия қадды.

Еуропа елдерінің барлық күш-қуатын, экономикалық әлеуетін пайдаланған Германия КСРО-ға қарсы «Барбаросса» соғыс жоспарын жасады. Бүл жоспар бойынша Кеңес Одағын 8-10 апта аралығында талқандау жос-парланды. Гитлерлік комаңдованиенің КСРО-ға қарсы шабуыл жасау жос-пары және оның дәл мерзімі Сталинге мәлім болғанымен, ол қаңцай да бір жанжал және арандатушылық туып кетпеу мақсатында шекара маңын-дағы әскерлерге соғысқа дайындық туралы бүйрык бермеді. Керісінше, шекара маңындағы әскерлерге немістердің араңдатуына түсіп қалмауға, қарсы оқ атпауға бұйрық берілді. Кару-жарақтар мен оқ-дәрілер қойма-ларда сақталды. 1939 жылы 23 тамызда КСРО мен Германия арасындағы бір-біріне шабуыл жасаспау және өзара ықпал жасау аймағы туралы келісімге деген сенімділік басым болды. Бүл туралы соғыс қарсаңыңда шекара әскерінде қызмет еткен соғыс ардагері М.М. Марков былай деп еске алады: «Соғыстан екі апта бұрын комсомол белмесіңде «Германия — Кеңес Одағының сенімді досы» деген такырыпта лекция оқылды. Лекция-дан кейін танкілер консервацияға қойылды, қару-жарақтар қоймаға тап-сырылды. Екі аптадан кейін аспанда ұшақтар көрінді. Біз өзіміздің әскерлердің жаттығуы басталған екен деп ойлап, оған мән бермедік. Олар екпіндете келіп, қоймаларға бомбалар тастай бастады. «Бұл оқу-жаттығу бомбалары» (цементтен жасалған) деген айқай естідді. Бірақ үлкен жары-лыстар болып, қоймалар өртене бастады. Үшақтар екінші қайтара оралып, басқа да әскери объектілерді бомбылай бастады. Осыдан кейін ғана біз соғыстың басталғанын түсіндік».

Мәскеудегі герман елшілігі де бір сағаттан кейін ғана сыртқы істер халык комиссары М.В. Молотовқа Германияньщ КСРО-ға соғыс жариялағаны туралы нотаны тапсырды. Осыдан кейін ғана әскерлерге накты бұйрықтар беріле бастады. Бұл кезде көп жерлерде байланыстар үзіліп қалған бола-тын. Жаудың күші мен оның шабуыл жасау бағыттары туралы мәліметтер болмаса да кеңес әскерлеріне жаудың шабуылын тойтарып, қарсы шабу-ылға шығуға бұйрық та берідді. Бірақ бәрі де кеш болатын. Алғашқы күңдер-ден бастап-ақ кеңес әскерлері ауыр шығыңдарға ұшырады. Белосток пен Минск түбінде кеңес әскерлерінің үлкен екі тобы қоршауға түсіп қалды.

Ңеміс командованиесінің мәліметтері бойынша бүл екі топтан 300 мың тұтқын, 3 мың танкі, 2 мың зеңбірек қолға түскен. Кеңес әскерлерінің қоршауға алынуы бұнымен аяқгалған жоқ. Герман қарулы күштері шта-бының мәліметтері бойынша Умань ауданы маңында 100 мың адам, 300 танкі, 800 зеңбірек, Смоленск бағытындағы шайқаста 350 мың адам, 3 мың танкі, 3 мың зеңбірек, Гомель, Бобруйск маңыңда 80 мың адам, 140 танкі, 700 зеңбірек, Киев маңында 600 мың адам, 4 мың зеңбірек, 800 танкі, Брянск пен Вязьма маңыңдағы шайкастарда 663 мың әскер, 1242 танкі және 5412 зеңбірек жау қолына түскен.

Соғыстың алғашкы күңдерінде кеңес әскері тәулігіне 24 мыңдай ада-мынан айрылып отырды. Шайқастың алғашқы алты ай ішіңцегі шығыны 3 миллион 138 мыңға жетті. Бұңдай үлкен шығындар туралы кеңестік тарих-та бұрын айтылмады. Бұл шығындардың себебін әскери мамандар соғыс-тың тұтқиыддан басталуынан, немістердің Еуропа елдерін жаулап алу тәжірибесінің болуынан, жаудың әскери күш-куатының басымдылығы-нан, Қызыл Армия қолбасшылығының қателіктерінен және кеңес әскерлеріңде қару-жарақтың жетіспеуінен түсіндіреді. Кеңес әскерлері сонымен бірге қорғана отырып, қарсы шабуылға шығуға үйретілген бола-тын. Әскери естеліктер мен мемуарларда қоршау тактикасы мен одан бұзып шығу туралы үйретілмегендігі, ол туралы ешқандай түсініктің болмаған-дығы жайлы айтылады.

Дегенмен де, қоршауға түскен кеңес әскерлерінің бір бөлігі қиян-кескі шайқастардан кейін қоршауды бұзып өтіп, ез бөлімдеріне қосыдцы немесе партизан отрядтарын кұрды. Ал тұтқынға түскендердің қандай күйге түскенін соғысты көрмеген біздерге айтып жеткізу киын. Еуропа еддерінің әскери тұтқындарымен салыстырғанда біздің тұтқындардың көрген қияметін ешкімнің басына бермесін. Басқа мемлекеттердің тұтқындары Женева, Гаага конвенцияларының шешімдеріне сәйкес, Халықаралық Қызыл Крест арқылы азын-аулақ болса да өз елдерінен киім-кешек, азық-түлік және тағы да басқадай заттар алып тұрды. Ал Сталин болса кеңес тұтқыңдарын «Оганын сатқан опасыздар» деп айыптап каңдай да бір көмек беруден бас тартты. Соғыс аяқгалғаннан кейін одақтастар тұтқында бол-ған өз отандастарын жаңа киіммен қамтамасыз етіп, алғашқы медицина-лық көмек беру, сауықтыру шараларын жүргізіп барып, жайлы ұшақтар-мен, купелі вагондармен еддеріне қайтарды, әскери шендерін жоғарылат-ты, тұткында болған жылдары үшін етемақы төледі. Ал тұтқында болған кеңес әскерлерін вагондарға топырлата отырғызып, елге келгеннен кейін бірнеше мәрте тексеруден өткізді, опасыздар ретінде жазаға ұшырады, тұтқында болған деген атаумен кемсітушілік көрді.

Шыңдыққа жүгінетін болсақ, тұткынға түскеңдердің көпшілігі жау қолына жаралы болып, шегіне алмағандықтан, ес-түсінен айрылғандықтан немесе оғы таусылғандыктан түсті. Айта білсек, тұтқынға түсу де — әскери маневр. Тұткынға түсу — өмір суруді жалғастырудың соңғы мүмкіндігі. Оның өзі жауға қарсы күресті жалғастыру деген сөз. Тұткынға түсуден кауіптеніп өзін-өзі ату дұрыс түсіне алсақ — кылмыс. Құранда да өзіне-өзі қол жұмсау — қылмыс болып саналады.

Сенімді дерек көздері бойынша кеңее халқының 5,3 млн. адам жау тұткы-нында болған. Сталин қайтыс болып Хрущевтың «жылымық саясаты» кезінде олардың кепшілігі ақталғанымен, оларға мемлекет тарапынан, бұрынғы биліктің оспадарсыз саясаты үшін, оларға керсеткен зорлық-зомбылығы ушін кешірім сұралған жоқ. Бұрынғы КСРО өмір сүруден қал-ғанымен, қазіргі Ресей Федерациясы және басқа да тәуелсіз мемлекеттер басшылары бұрынғы билікті айыптап, жазықсыз жапа шеккендерден кешірім сұраса, олардың мәртебесі жоғарыламаса, кішірейе қоймайды.

Соғыстың алғашқы күңдері мен айларынан кейінгі алғашкы сәтсіз-діктерден кейін, үлкен шығындарға үшырағандарына қарамай кеңес комаңдованиесі ес жиып, неміс әскерлерінің шабуылына қарсылық күшейе бастады. Фашистердің алға жылжуы қиындап, жау әскерлерінің шығыны да көбейе түсті. Қорғаныстың және қарсы шабуылга шығудын оперативтік жоспарлары жасалып, олардың көпшілігі ©з нәтижелерін беріп те жатты. Адам шығыны мен жау басып алған аумактарда калған өнеркәсіптік шы-ғыңдардың көптігіне карамай кеңестік экономика әскерді кару-жарақпен, оқ-дәрімен, көлікпен, киім-кешекпен дер кезінде қамтамасыз етуге қол жеткізді. Еліміздің шығыс аудандарына, оның ішінде Қазақстанға көшірілген өндіріс орыңдары тез арада іске қосылып өнімдер бере баста-ды. Соғыс жылдарыңда Қазақстанға жау басып алған аудандардың 220-дан астам зауыттары мен фабрикалары көшіріліп әкелінсе, 460-дан астам жаңа өңдіріс орындары іске қосыдды. Қазақстан еддегі барлық қорғасынның 85%, мыстың 35%, түсті метаддың 79% берді.

КСРО-ға төнген қауіптің бүкіл әлем үшін орасан зор зардаптарының бар екеңдігін түсінген АКШ пен Ұлыбритания Кеңес Одағына көмек беру туралы шешім кабылдады. 1941 жылы 29 қыркүйек — 1 қазаңда болған Мәскеу конференциясыңда жасалған үш жақты келісім бойынша АҚШ пен Ұлыбритания Кеңес Одағына қару-жарақ пен азық-тулік беріп көмек-тесуге міндеттеме алды. АҚПІ ленд-лиз бойынша Кеңес Одағына өсімсіз 1 млрд. доллар қарыз берді. Одақтастар соғыс жыддары КСРО-ға 13 мың танк, 22 мың ұшақ, 427 мың жүк машинасын берді. Осылайша фашистік Германияға қарсы одақтың негізі қалаңды. 1942 жылы 7 желтоқсанда жа-пондар АҚШ-тың Гавай аралдарыңдағы (Оаху аралы) ең ірі әскери-теңіз базаларының бірі Перл-Харборға кенеттен шабуыл жасап, американдық-тардың әскери-теңіз флотына едәуір шығын келтірді. АҚШ-тың бұл шығыны 1898 жылғы испан-американ соғысы мен бірінші дүниежүзілік соғыс жыддарындағы әскери-теңіз флотыңдағы шығыңдарын қоса есептегеннен үш есе асып түсті. Осыдан кейін ғана АҚШ, Үлыбритания мемлекеттері Жапонияға соғыс жариялады. Антигитлерлік одақтың құрылуы және ұрыс кимылдарының Тынық мұхит бассейні мен Солтүстік Африкада және ке-ңес-герман майдандарыңда қатар жүруі Жеңіс күнін біршама тездете түсті.

Алты жылға созылған сұрапыл соғыс оған дейін болған соғыстар тари-хында болмаған ірі-ірі шайқастармен әйгілеңді. Атап айтар болсақ, Ста-линград түбіндегі шайқас, Курск шайқасы, Днепрден өту, Ленинград қор-ғанысы, Берлинді алу, Солтүстік Африкадағы Эль-Аламейн шайқасы, одақ-тастардың Нормандиядағы әлемдік соғыс тарихындағы ең ірі десанттык операциясы, теңіз шайқастарынан жоғарыда аталған Перл-Харбордан бас-қа, Ява аралындағы, Королл теңізіңдегі, Гуадоканал аралыңдағы және тағы басқа шайқастарды айтуға болады.

Бұл соғыста әскери колбасшылар да өздерінің ұйымдастырушылық таланттарымен әйгілі болды. Оларға «Әскери қолбасшы дегеніміз — ха-лықтың тағдырын шешетін ұлы тұлға» деп баға берген генерал-фельдмар-шал Гельмут фон Мольтке, оларды соғыс тағдырын шешетін қайраткер-лерге теңеді. Көптеген елдердің әскери қолбасшьшары адамзат тарихын-дағы ең ірі соғыста өз елдерінің ғана емес, екінші дүниежүзілік соғыстың тағдырын шешкен соғыс операцияларын дайындады және оларды аса дәддікпен жузеге асыра білді. Олардың қатарына И.В. Баграмян, А.М. Ва-силевский, Н.Ф. Ватутин, Ф.И. Говоров, Г.К. Жуков, И.С. Конев, Р.Я. Ма-линовский, К.К. Рокоссовский (Кеңес Одағы), Дж. Коллинз, Д.Макартур, Р.Тернер, Д.Эйзенхауер, О.Брэдли (АҚШ), Б.Монтогомери, У.Теддер, А.Уэйвелл, Б.Фрейзер (Улыбритания), Шарль де Голль (Франция), К.Ман-нергейм (Финляндия) және тағы басқаларды жатқызуға болады.

Әскери таланты мен ақыл-ойын басқыншылық операцияларға жұмса-ған Ф.Бок, Д.Дениц, Э.Майнштейн, В.Модель, Ф.Паулюс, ЭРоммел (Гер-мания), И.Ямомота, Т.Ямасита (Жапония), Дж.Мессе (Италия) және тағы басқаларсыз аталған еддердің жаулап алу соғыстарын көзге елестету қиын. Өйткені, жаулап алу соғыстары да тарих. Олардың аттары да соғыс тари-хында қалды.

Одақтас мемлекеттер басшылары И.В. Сталин, Ф. Рузвельт, У. Чер-чильдің күллі адамзат баласына қауіп төнген сын сағатта өзара келісімге келіп, антигитлерлік одақ құруы және олардың қатысуымен өткен Теге-ран, Ялта, Потсдам конференциялары шешімдерінің екінші дүниежүзілік соғыстың басым бағыттарын айқындай алғанын және ортақ жеңіске жеткізе алғаңдығын бүкіл адамзат баласы мойындайды. Бүкіл Еуропаны жаулап алып, аяғына таптаған, сол елдердің бүкіл экономикалық күш-куатын пай-даланған, бакайшағына дейін каруланған, соңғы әскери техникамен жа-рақтанған, жаулап алу ұрыстарының тәжірибесінен өткен, сан жағынан да, әскери техника жағынан да әлдеқайда басым жауды біз қалай жеңдік? Бұл жеңістің басты себебі өрине, халқымыздың Отанға деген сүйіс-пеншілігі, қайтпас қайсар ерлігі, сын сағаттағы отаншылдық қасиеті. Екіншіден, ортақ жауға қарсы күрестегі кеп ұлгты КСРО халықтарының ынтымағы мен достығы еді. Бұл соғыста Кеңес Одағын мекеңдеген барлык халық бір жеңнен қол, бір жағадан бас шығарып Кеңестер Одағы деп ата-латын Отанын корғады. Бұл соғыста бүкіл халықты бір идеология туының астында біріктіре алған кеңестік насихат та аз рөл атқарған жоқ. Бұл со-ғыста бүкіл елде темірдей тәртіп орнатқан, соғыс жоспарлары мен опера-цияларын жасауда корегендік танытқан, Батыс елдерімен ынтымақтаса білген Бас қолбасшы И.В. Сталин мен кеңестік әскери қолбасшылардың да атқарған релі аз емес. Біз оны да мойындай білуіміз керек. Жер шары-ның алтыдан бір белігін алып жаткан көп ұлтты мемлекетті ел басына қиын-қыстау күн туған аласапыран сәтте бір тудың астында біріктіру әсте де оңайға соққан жоқ. Бұрын Ресейдің отарлық теперішін керген Кавказ, Орта Азия және Прибалтика халықтарының ез елдерінің амандығы үшін бір сәтте ыдырап кетуі де әбден мумкін еді. Тарихта ондай оқиғалар да аз кездеспеген.

Екінші дүниежүзілік соғыс адамзат баласына үлкен қасірет әкелді. Бұл соғысқа 1,7 млрд. халқы бар 61 мемлекет (әлем халқының 80 %) катысты. Соғыс қимыддары 40 мемлекеттің жерінде жүріп, 110 млн. адам әскер қата-рына алыңды. 60 млн. адам каза тапты. Әлемдік тарихта «Холокост» деген атпен белгілі болған еврей халқын жою саясаты жүргізілді. Фашистер бар-лығы 6 млн. еврейді қырғынға ұшыратты.

Соғыс жылдарында КСРО-27 млн., Германия — 13,6 млн., Польша -6 млн., Қытай — 5 млн., Жапония — 2,5 млн., Индонезия — 2 млн., Югосла-вия -1,7 млн., Филиппин — 1 млн., Франция — 600 мың, Англия — 375 мың, АҚШ — 275 мың адамынан айрыдды.

АҚШ-тың адам және материалдық шығыны негізінен Жапонияға карсы соғыста болды. Бұл шығындардың қайтарымын АҚШ үкіметі ешқандай ақтауға келмейтін екі атом бомбасымен ғана қайтарды. Бұны Трумэннің Жапониядан кек қайтару саясаты деп қана түсінуге болады.

Бұл Жеңісте қазақстандықтардың да қосқан үлесі зор. 1 млн. 360 мың қазақстаңдық Кеңес Армиясының қатарында ел қорғауға аттанып, зұлым жаумен шайқасты. 600 мың казакстандық майдан далаларынан қайтып орал-мады. Бұның ішінде 550-600 мың қазақтың 350 мыңы майданда қаза тапты немесе хабар-ошарсыз кетті. Қарапайым арифметикаға жүгінсек, Кеңес халқының 15%, қазақстандықтардың 11% (майданға аттанған әрбір қазақ-

стандықтың екіден бірі, әрбір қазақтың 70%) қаза болды. Олардың сүйегінің қай жерде шашылып қалғанын немесе қайда жерленгенін туыс-тары да білмейді. «Қаза тапқан соңғы орыс солдаты жерленіп, құрметке ие болғаннан кейін ғана соғыс аяқталды деуге болады» деп А.В.Суворов айт-қандай, әлі күнге дейін соғыста қаза болғандарға лайықты құрмет жасай алмай келеміз. «Ешкім де, ешнәрсе де ұмытылмайды» деп қанша жерден айтканымызбен қаншама боздақтарымыз хабарсыз кетті немесе соңғы құрметке (лайықты жерлеу рәсіміне) ие бола алмады. Қаза тапқандардан ерлік жасағандар ғана құрметтелуде. Ал ерлік жасағысы келген, майданға ез еріктерімен аттанған, бірақ жаумен соғысып, оқ атып үлгірмеген, со-ғысқа кіріскен алғашқы күннен оққа ұшқандар (қаңғыған оқтан, бомбала-удан, снаряд жарылысынан және т.б.) ше?

Қорыта айтқанда, біз Жеңіс күнін жақындатқан, қара түнек фашизмге қарсы жан аямай күрескен әрбір жауынгерге қарыздармыз. Тірілерге құрмет керсетіп, қаза болғандарды риясыз еске аламыз. Үлы Отан соғысы жәнеҮлы Жеңіс. Бұл екі сез бір-бірінен ажырағысыз және бір-бірін то-лықтыра түседі. Үлы Жеңіс біздің халқымыздың орасан зор кұрбандықта-рымен келген касіретті арифметикасы. Соғыс салған зардап әлі күнге дейін толық жойылған жоқ. Бүтіндей әулеттердің түбіне жеткен, ошағын ешірген, ананы жесір, баланы жетім қалдырған бұл алапаттың зардапта-рын жою қашанға дейін созылады? Бір нәрсе ғана ақиқат. Олардың Отан үшін қан кешкен әрбір қадамы, Жеңісті жақыңдата түскен әрбір күні ұмы-тылмайды. Ойткені, ерлік шежіресі ұрпақка ұлағат, ертеңгі күнге үлгі бо-ларлық сабақ. Қазіргі күнгі әлемдегі ең басты проблема да ортақ үйіміз — Жер шарын соғыс ертінен сақтау, бейбітшілік, аймақтық соғыстарға жол бермеу, терроризмге қарсы күрес және дінаралық, ұлтаралық қақтығыс-тарды боддырмау. Соғыстың барлық тарихи дәуірлерде қоғамның дамуы-на кері әсерін тигізіп отырғанын ешқашан да ұмытпауымыз керек.

2. Үлы Отан соғысына біртұтас елдің бір болігі ретінде қатысқан Қазақ-станның соғыс қарсаңында стратегиялық маңызы зор табиғи және адам ресурстары бар еді. 1939 жылғы халық санағы бойынша Қазақстанның хал-қы 6,2 млн. адам болды. Әрбір бесінші қазақстандық майданға аттанды. Яғни, 1 млн. 200 мың адам армия қатарына шақырылды. Сонымен бірге, еңбек армиясы мен арнаулы құрылыс бөлімшелерінде 700 мыңнан астам адам еңбек етті. Соғыстың алғашқы кезеңінде Қазақстанда 14 атқыштар және атты әскер дивизиясы мен 6 әскери бригада құрылып, майданға ат-тандырылды. Республикада 2 млн. астам адам әскери даярлықтан отгі.

Соғыстың алғашкы айларынан бастап-ақ Қазақстан экономикасы со-ғысқа бейімделіп қайта кұрыла бастады. Немістердің КСРО-ның батыс аудандарын басып алуы ел экономикасында Қазақстан мен Сібірдің маңы-зын арттыра түсіп, жау қолында қалып қоюы мүмкін болған өңдіріс орын-дары соғыстың алғашқы күвдерінен бастап-ақ Сібір мен Қазақстанға және Орта Азияға көшіріле бастады. 1941-1942 жылдары Украинадан, Белорус-сиядан, Мәскеуден, Ленинградтан және басқа аудандардан Қазақстанға 220-дан астам зауытгар мен фабрикалар көшірілді. Тек Украинаның езінен ғана 70 зауыт пен фабрика көшіріп әкелівді. Оларды орналастыру қиынға түсті. Көшіріп әкелінген өвдіріс орындарының кепшілігі өз жұмыстарын асығыс салынған ғимараттар мен үйлерде және бастырмалардың астывда бастады. Олардың көпшілігі өздері тектес кәсіпорывдардың базасына ор-наластырылды. Көшіріліп әкелінген зауыттар мен фабрикалар негізінен Ақтөбе, Орал, Қарағавды, Шымкент, Алматы, Петропавл қалаларывда орналастырылды. Оларды орнатастырған кезде соғыс уақытыныңталабы, уақыттың аздығы мен майдан үшін қажетті әнімдерді мүмківдігінше тезірек беру жағы ескерілді.

Соғыс жылдарывда Қазақстан аумағында жаңа өндіріс орындары да салывды. Кошіріліп әкелінген кәсіпорывдарды есептемегевде Қазақстан-да жаңадан іске қосылған өвдіріс орындарының саны 460-тан асты. Қазақ-стан бүкіл елдегі қорғасынның 85%, мыстың 35%, түсті металдың 79% берді. Кен өвдіретін Қоңырат, Ақшатыр, Жезді, Текелі кен-байыту комбинат-тары іске қосылды. Соғыс жыддарывда Қарағавды шахтерлері 34 млн. тон-на көмір шығарды, мұнай өндіру 39% өсті. Элект қуатын өвдіру екі есе есті. 1942-1943 жыддары Мақат-Орск және Ақмола-Магнитогорск темір жол құрылыстары іске қосылды.

Ауыл шаруашылығындағы қиын жағдайларға қарамастан ауыл еңбеккерлерінің жеңіске қосқан үлестері аз болған жоқ. 1942 жылға қарай ауыл халқының саны 600 мың адамға кеміп кетті. Кадрлар жетіспеді. Май-данға кеткен ер адамдардьщ орнын негізінен әйелдер мен балалар басты. Егіс көлемі 1942 жылы 1941 жылмен салыстырғанда 842 мың гектарға көбейді. Астық өндірісі, тары және қызылша мен макта өвдіру артты. Мал саны 1943 жылы екі жарым есе әсті. Мал саны женінен Қазақстан соғыс жылдарында Ресейден кейін екінші орынға шықты. Ауыл еңбеккерлері аянбай еңбек етіп еңбектегі ерліктерімен бүкіл елге белгілі болды.

Актөбе облысының тары өсірушісі Шығанақ Берсиев бір гектардан 202 центнер өнім алып, дүниежүзілік рекорд жасады. Қызылорда облысы, Шиелі ауданының звено жетекшісі Ы. Жақаев бір гектар күріштен 172 центнер өнім алды. Соғыстың терт жылында Қазақстанның ауыл еңбеккерлері 5 млн. 829 мың т. астық, 734 мың т. ет және т.б. азык-түлік өнімдерін берді.

Қазақстан халқы армияны танкілермен және авиациямен жабдыктауда ерекше қамқорлық көрсетті. Соғыс қажеті үшін ақша жинады. Мектеп окушылары өздері жинаған 4 млн. сомнан астам акшаны Қазақстан пионері қорына аударды. Қазақстан студенттері мен жастары жинаған ақшаға он-даған танк колониялары мен ұшақтары және сүңгуір қайықтар жасалды. Соғыс жылдарывда Қазакстан халкы майдан қажеті үшін 480 млн. сом ақша жинады. 2,5 млн-нан астам жиналған жылы киімдер 1600 вагонмен майданға жіберілді. Соғыс жыддарында майданды азык-түлікпен, киім-кешекпен және соғыс шикізатымен қамтамасыз еткен Қазақстан өнеркәсібінің Үлы Жеңіске қосқан үлесі ерекше болды.

3. Қашанда туған елі мен жерін жаудан корғауға дайын түратын қазақ халқы ел басына ауыр күн туғавда үйлерінде тыныш жата алмады. Бөген-бай мен Райымбектің, Қарасай мен Қабанбайдың ұрпақтары қоддарына қару алып Отанын қорғауға аттанды. Бір тудың астына біріккен КСРО империясыңдағы Қазакстан аумағында соғыс кимылдары жүрген жоқ. Бірақ сол кездегі қазақставдықтардың да Отаны болған КСРО, оның құрамын-дағы У краина, Белоруссия, Моддавия жөне Балтық бойы елдерін фашисттік агрессиядан, оның баскыншылық әрекетінен қорғауға қазақстандықтар да зор үлестерін қосты.

1 млн. 200 мың қазақстаңдық Кеңес Армиясының құрамында зұлым жаумен шайкасты. Мындаған қазақстандықтар соғыстың алғашқы күндерінен-ак өз еріктерімен майданған аттанды. Зорлықшыл кеңестік идеологияның да бүкіл халықты жауға қарсы күреске жұмылдыруда ролі аз болған жоқ. Елде жалпыға бірдей әскери іске окыту кең канат жайды. Бүкіл кеңестік насихат халықты жауға қарсы күреске жұмылдыруға ба-ғытталды.

Жау сокқысын бірінші болып қабылдаған шекара заставаларывда мың-даған қазақстандықтар алғашқы күндерден бастап-ақ асқан ерліктің үлгілерін көрсетті. Шекара маңывдағы Брест қамалын ерлікпен қорғаған 30-дан астам ұлт өкілдерінің арасында Н.Садықов, К.Турдиев, В.Фурсов сияқты қазақстандықтар да бодды. Соғыстың алғашқы айларында ауыр шығындарға ұшыраған кеңес әскерлері аса зор киыншылықтарды жеңе отырып, жауды алғаш рет Мәскеу түбінде жеңіліске үшыратты. Мәскеу түбіңде Алматыдажасақталған генерал-майор И.В.Панфилов басқарған 316-шыатқыштардивизиясыерлікпеншайқасты. 1941 жылы ІбқазавдаДубо-секово разъезі түбівде Волокаламск тас жолывда 28 панфиловшы жауын-гер жаудың 50 танкісіне төтеп беріп, жауды Мәскеуге жібермеді. Мәскеу түбіңдегі шайқастарда аты аңызға айналған батальон командирі Бауыржан Момышұлының жауынгерлері де асқан ерліктің үлгісін көрсетті. Күш тең емес шайқастарда қоршауға түсіп қалған жауынгерлерін Б.Момышұлы ерлікпен алып шыға білді. Мәскеу түбіндегі ауыр шайқастарда қазақ ұлда-ры Т.Тоқтаров, М.Ғабдуллин, Амангелді Имановтың ұлы Рамазан және т.б. өздерінің ерліктерімен мәлім болды.

Қазақстандық жауынгерлер Ленинград түбінде ерлікпен шайқасты. Қазақстанда жасақталған 310 және 314 дивизиялар Ленинградты қорғауға және қарсы шабуылға шығу соғыстарына қатысты. Қазақстандық кұрама-лардың үштен бірі Ленинград түбінде шайкасты. Жау дзотын кеудесімен жапқан Сүлтан Баймағамбетов асқан ерлік үлгісін көрсетті. Қаза тапкан-нан кейін оған Кеңес Одағының Батыры атағы берідді. Ленинград майда-ныңда қазақстандықтар тек қүрғақта ғана шайқасқан жоқ, сонымен қатар олар теңізде де соғысты. Киров әскери крейсерінде олардың саны 150 болды. 1941 жылдың қыркүйегінің ауыр күңдеріңце қазақтың халық ақыны Жамбыл Жабаев Ленинград қорғаушылары мен оның коршауда қалған тұрғындарына арнап «Ленинградтық еренім» өлеңін жазды.

Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарындағы ауыр және ірі шайқастар болған Сталинград түбінде Қазақстаңда жасақталған 5 аткыш, 1 кавалери-ялық дивизия, 1 теңіз атқыш бригадасы, 1 минометтік полк катысты. Ста-линград шайқасының от-жалыны Батыс Қазақстан жерін де шарпыды. 1942 жылы күзде Батыс Қазақстанның Еділ өзенімен шекаралас аймақтарында соғыс жағдайы енгізілді. Орал даласында осы жыддары 30-ға жуық жау үшағы атып түсірілді. Жау басып алған аумақтарда 3,5 мыңнан астам казақ-стандық партизан отрядтарыңда жауға қарсы күресті. Украина мен Бело-руссия ормандарыңда, Молдавия мен Балтық бойы елдерінде ҚҚайсенов, Ә.Шәріпов, Ж.Саин, Ф.Озмитель, Г.Ахмедияров, Ж.Ағаділова және т.б. шайқасты. Халық қаһарманы Қасым Қайсенов партизан отрядын басқар-ды. Жау тылындағы олардың асқан ерліктері кейінгі ұрпаққа үлгі болды.

Шығыс қыздары арасынан Кеңес Одағының Батыры атағына ие болған пулеметші Мәншүк Мәметова мен мерген Әлия Молдағұлова жүзден ас-там дұшпанның кәзін жойып, өздері де ерлікпен қаза тапты. Лейтенант Рақымжан Қошқарбаев алғашқылардың бірі болып жау ордасы Рейхстаг төбесіне Жеңіс Туын тікті. Үлы Отан соғысы жылдарындағы асқан ерліктері үшін Кеңес Одағының Батыры атағына 97 қазақ және 500-дей қазақстандық ие болды. Ерекше ерлік көрсеткен ұшқыштар Т.Бигельди-нов, И.Павлов, Л.Беда және С. Луганский бұл атақты екі реттен иеленді.

Үлы Отан соғысындағы Жеңіс оңайлықпен келген жоқ. КСРО бұл со-ғыста майдандағы шайқастар мен бомбылаудан, аштыктан және аурудан 27 млн. адамынан айырыдды. 600 мындай қазақстандықмайдан далалары-

нан оралмады. Соғыс қасіретін шекпеген бірде бір отбасы болмады.Соғыс жыядарында Қазақстанға еріксіз миллиондаған халық көшіріліп келді. Немістер, түріктер, шешендер, ингуштар, поляктар, корейлер туған жерлерінен куылып, Қазақстан мен Орта Азия және Сібірге көшірілді. Конақжай қазақ халқы еріксіз көшіп келгендерді шын пейілімен қабыл-дап, қолдан келгенше көмек берді. Олардың көпшілігі қазақ жерінде түпкілікті калып қойды.

Бөлісу