Қазақстанның Ресейге қосылуы өлкенің әлеуметтік–экономикалық дамуына әсер етіп қойған жоқ, сонымен қатар білім беру аясының кеңеюіне де әкелді. ХІХ ғасырдың басында білім беру жүйесінің дамуы орыс тілінде білім беретін мектептердің ашылуымен байланысты болды.

Мектептердің ұйымдастырылуы, бір жағынан, жергілікті орыс халқын сауаттандыру мақсатында болса, екінші жағынан, Қазақ жеріндегі әкімшілік аппаратты басқаратын адамдар дайындау қажет болды. Сөйтіп, ХҮІІІ ғасырдың аяғында аудандарда «горнизон мектептерінің» ұйымдастырылуы басталды. 1789 жылы Омск қаласында тілмәштар мен писерлерді (кеңес хатшылары) дайындайтын «Азаматтық мектеп, 1813 жылы-әскери училище ашылды, ол кейіннен 1847 жылы Сібір кәдет корпусы болып өзгертілді, 1825 жылы Орынбор әскери училищесі құрылды, ол да кейіннен 1844 жылы Орынбор кадет корпусы боп өзгертілді. Осы барлық оқу орындары «Азиялықтарды орыстармен жақындастыруға біріншілерді орыс билеушілеріне деген махаббатпен сенім тудыру, өлкеге ағартушы қайраткерлерді әкелуге» міндетті болды. Хан билеушілері бұл мектептердің алдына орыстандыру мақсатын қойды.

Мектептердің оқу жоспары кең болды, мұнда әскери пәндерден басқа орыс тілі, тарих, география, математика, минералогия, жануартану, өсімдіктану, орман шаруашылығы, бірнеше шығыс тілдері оқытылды.

1841 жылы Хан арасында мектеп ұйымдастырылды, оған сонымен қатар қазақ билеушілерінің балалары да қабылданды. 1850 жылы Орынбор шекаралық комиссиясы жанынан тағы бір мектеп ашылды, ол өзінің жарлығында айтылғандай, Ордадағы дистанция басқарушылары мен сұлтан-басқарушылар жанынан хат танысушылар орнына шекаралық басқару ісіне, сонымен қатар күзету және т.б. қызметке лайықты адамдарды (олардың көбісі қырғыз болатын) дайындады. Бағдарламада орыс және татар тілін, география, арифметика, мұсылмандық діни-сенім үйрету, орыс және татар тілдерінде іс қағаздарын жүргізу қарастырылды.

Жергілікті халыққа білім берудің таралуына сонымен қатар, орта ғасыр дәуірінде ұйымдастырылған мұсылман мектептері өз үлесін қосты. ХІХ ғ. басында мусылман мектептерінде негізінен «Шариат ұл- иман» яғни, мұсылман дінінің ережелері және «Аптиек» Құранның 1/7 бөлігін үйретті.

Қазақ отбасыларын 5-6 жасқа дейінгі ұлдары мен қыздарын үйде оқытты, сосын олар 3 жылдық мектепке оқуға түсті. Медресенің оқу жоспары грамматика, арифметика, араб философиясы, діни философиядан құралды. Оқушылар сонымен қатар жалпы білім беретін пәндер мен медицина ғылымының негіздерін оқыды.

Мұсылман мектебін бітіргеннен кейін ауқатты ата-аналар балаларын оқуды жалғастыру үшін Бұқара, Самарканд, Хиуа, Ташкент қалаларындағы медреселерге жіберді, онда араб тілінде орта ғасырлық араб философиясын, тарих, география, математика, тілдер және басқа ғылымдар қатарын оқыды. Медресе білімді дамытуға аз ғана ақша бөлді. Медресе бірнеше дәрісханадан, худжрадан (оқушылардын тұратын бөлмелері), жуынуға арналған бөлмелер, асхананалардан тұрды. Оқушыларды – шәкірттер, ал ұстаздарды – мударристер дап атады. Ұстаздық қызметке, медресе дипломы бар, 40 жастан жас емес адамдарды қабылдаған. Оқу жылы қыркүйек-қазанда басталып, мамыр – маусымда, аяқталған. Мектептер мен медреселерде бай ата-аналардың балалары ғана емес, кедейлердің балалары да оқыды. Мұсылмандық оқу орындары қазақ жастарын шығыс мәдениетіне үйретуде үлкен роль атқарды.

Қазақстанда капиталистік қатынастардың дамуымен көптеген білімді адамдар қажет болды. Орыс халқы үшін, белгілі бір мөлшерде қалаларда тұратын мектептер ашылды, онда қазақ білгірлерінің балалары мен орыстар білім алды. ХІХ ғ. жартысында ашылған орыс-қазақ мектептері хандық отаршылдық саясатының талаптарына бейімделді. Жаңа талаптарға сай патша үкіметі қаналушы халықтың сауаттылығының дамуына қызығушылық білдірмеді. Ағартушылық министірілігі жариялаған инструкцияларда делінген: «Халыққа білім беру орыс державасының кеністігіндегі миссионерліктің бір түрі, миссионерлік діни соғысқа жатады».

ХІХ ғ. жартысында халыққа білім беруді үйымдастырушы қазақтың ұлы ағартушысы Ыбрай Алтынсарин болды (1841-1889). Ол Қостанай жанында белгілі Болжаққа бидің отбасында дүниеге келген, 1857 жылы Орынбор қаласындағы қазақ 7 жылдық мектепті бітірді. Тарихты оқуға деген құштарлық пен заманға сай орыс педагогикасының жағдайы оған қазақ халқының ағартушысы болуға түрткі болды. 1884 жылдың қантарында оның қолдауымен Торғай қаласында қазақ мектебі ашылды, 1888 ж. Ырғызда, 1884 ж. Қостанайда ашылды. Ы. Алтынсарин атымен Қазақстанда әйелдердің білім ала бастауы болды. Ол қыздарға арналған интернаттары бар бірнеше мектеп ашты, онда 1886 ж. 211 қыз оқыды. Алтынсарин еңбегі – ауыл шаруашылық, кәсіби мектептердің ашылуы, балаларды оқыту және тәрбиелеудің дидактикалық принциптерін жетілдіру, оқу-әдістемелік оқу құралдары құрастыру боп саналады. Оның негізгі еңбектері «Қырғыз христоматиясы», «Қырғыздардың орыс тілін үйренуіне бастапқы нұсқау» және т.б. қазақ мәдениетінің тарихында үлкен рөл атқарды. Қазақ мектептеріне арналған бұл оқулықтарды орыс алфавитін қолдану арқылы қырғыз (қазақ) тілі қырғыз тіліне араласып кеткен араб, татар сөздерінен тазара алады деп жазған Ы. Алтынсарин, ол мектепті халықты сауаттандырудың тікелей кілті деп санаған.

Бөлісу